Axular apaizaren bi istorio

Entzun eta irakurri Maddi Ariztik idatzitako bi istorio hauek

Baziren behin hiru apaiz gazte. Bat Iruñekoa zen; bestea Donostiakoa; eta hirugarrena Axular, Urdazubikoa. Apaiz egin ondoren, deabruaren eskolara joan ziren hirurak, harekin ikasi behar zutela eta.

 

Deabruak baietz esan zien, eskola emango ziela, baina, hala ere, baldintza bat jarri zien: eskolak bukatutakoan, haietako bat infernuan geldituko zen berarekin.

 

Hiru apaizek urte bat eta egun batez hartu zituzten eskolak eta azken egunean deabruak esan zien:

  • Egin beharreko egunak gaur bete dituzue.

 

Axularrek baietz esan zion eta orduan Donostiako apaizari handik alde egiteko agindu zion. Horren ondotik, gauza bera agindu zion Irunekoari. Bera baino ez zen gelditu deabruaren aurrean, beraz.

  • Zein da orain nirea? galdetu zion deabruak
  • Har ezazu nire atzekoa -erantzun zion Axularrek

 

Eta deabruak orduan Axularren itzala zapaldu zuen eta berekin eraman zuen. Geroztik, horrexegatik esan ohi da Axular itzalik gabea dela.

Deabruaren eskolak hartu ondoren, hiru apaizak etxera joan ziren. Axular Urdazubira itzuli zen, beraz, eta egun batez, meza eman ondoren, hauxe esan zion amari:

  • Aita Santua deabruarekin ezkonduko da gaur!

 

Beraz, infernuko deabrurik abilena bere aurrera ekartzeko eskatu zuen Axularrek. Deabru hori aurrean eduki zuenean, hau galdetu zion:

  • Zenbat ordu beharko zenuke zuk hemendik Erromarako bidaia egiteko?
  • Ordu erdi, hara joateko; ordu erdi, han egoteko; eta ordu erdi, hona itzultzeko. Beraz, ordu bat eta erdi beharko nuke – erantzun zion deabruak.
  • Ez, zu ez zara nik behar dudan mandoa?

 

Deabru hori oso abila ez zela ikusita, beste bat ekarrarazi zuen eta hari ere gauza bera galdetu zion:

  • Zenbat denboratan egiten duzu zuk Erromarako bidaia?
  • Bost minutu, hara joateko; bost minutu, han egoteko; eta beste bost minutu, atzera etortzeko. Beraz, ordu laurden aski izango nuke.
  • Zeu zara nik behar dudan mandoa. Ama, ekar iezadazu kapa bat, Erromara noa eta  – esan zuen Axularrek.

 

Deabruaren gainera igo zen, ba, eta ziztuan abiatu ziren biak Erromarantz.

  • Ai, ai, ai! Nekatuta nago – kexatzen zen deabrua.
  • Arre, deabru hori! Eutsi eta segi aurrera! – esaten zion Axularrek halakoetan.

 

Erromara heldu zirenerako, Aita Santuaren gonbidatuak mahai eder baten inguruan bapo jaten eta edaten ari ziren, Aita Santua eta deabrua ezkondu berriak zirela ospatzeko.

 

Axularrek orduan leihoa kaxk-kaxk jo zuen eta hauxe esan zion zabaldu zuen zerbitzariari:

  • Esaiozu Aita Santuari makila hartu eta mahaia neurtu behar duela, zenbat den luze eta zenbat den zabal jakiteko.

 

Aita Santuak halaxe egin zuen eta, bere makilaz mahaiaren luzera eta zabalera neurturik, gurutzea egin zuen oharkabean. Gurutzea ikusi bezain laster, mahaian eserita zeuden deabru guztiek ziztuan alde egin zuten.

 

Axular apaiza orduan berriro igo zen deabru hegalariaren gainera eta bi minuturen buruan Urdazubira iritsi zen. Han izan zenean, honela esan zion amari:

  • Ama, Jakako mendian elurra ari du.
  • Nola dakizu, ba, zuk Jakako mendiaren berri?
  • Nahi baduzu, begira iezaiozu nire kapari.

 

Ama zur eta lur gelditu zen kapa elurrez beterik ikustean. Eta gehiago harritu zen semea hain denbora laburrean hain urrun ibili zela pentsaturik. Semeak, hala ere, ez zion aitortu askoz urrunago ibili zenik, ama gehiegi ez ikaratzeagatik.

 

Eta geroztik, horrexegatik ezin dira apaizak ezkondu.

Neurriak

Ahal banuntu, itsasoak itsasoeri, mendiak mendieri, ibarrak ibarreri, harriak harrieri, bezala.

Ahal banuntu lotu, herriak herrieri, euskaldeak euskalderi, probintziak probintzieri, gure euskadin.

Ahal banuntu nahasi, xiberutarrak bizkaitarrekin.
Ahal banuntu nahasi, lapurtarrak naffartarrekin, arabatarrak gipuzkoarrekin,
Uskaldunak kanpotik etorriekin.

Ahal banuntu, koloreak kolorekin, urak beren urekin, haizeak haizeekin, sajuak sajuekin, bezala.

Ahal banuntu lotu, herriak herrieri, euskaldeak euskalderi, probintziak probintzieri, gure euskadin.

Ez litake ez, handi mandirik.
Ez litake ez, xuri gorririk, aberats pobrerik, poliz gizonik, presondegirik, auzitegirik, gure euskadin.

Ez litake ez, handi mandirik.
Ez litake ez, xuri gorririk, aberats pobrerik, poliz gizonik, presondegirik, auzitegirik, gure euskadin.

 

Pier Paul Berzaiz

Koblakari

Zilar ezpata idüri oihanean goizanko ekia
Bardin gure artean zartzen poeten begia
Bihotzean egiten dizü ezin elkizko zauria
Irustarzün ütürria.

Koblakari Koblakari denek zure bihotzean nahi
Koblakari Koblakari zütaz gütützü egarri.

Ama deitzen den bezala korpitza hozten senditzean
Zure berotarzüneala jin nüzü bizitzean
Bizientako amodioaz zük bihotza senditzean
Sü hartzen deikü güzia.

Ori mendi bera düzü hiru erregeen aitzinean
Lotsa gabe txütik zira Frantzi eta Espainian
Zure lana hegaltatürik betikoz zelü lürretan
Euskal Herri güzian.

Bizi denboran beitzüan aterbüa etxe batetan
Hilik ere poeta bizi hanitxetan
Heriotza lotsagarriak kentzen badü izaitea
Ez dateke zure kasüa

 

Pier Paul Berzaiz

Handia

Handia, 2017 urtean Jon Garañok eta Aitor Arregik idatzi eta zuzendutako euskal filma da.

Donostiako Zinemaldiaren Sail Ofizialean lehiatu zen eta hori lortzen duen hirugarren euskarazko filma izan zen. Euskal Zinemaren Irizar saria eta “Epaimahaiaren Sari Berezia” irabazi zituen 2017ko Zinemaldian. Goya Sarietarako 13 izendapen lortu ditu, besteak beste, film onena, zuzendari onena eta aktore berri onena.

Wikipediatik hartua

Bideoa ikusi ondoren galderak erantzun

Azken karrusa

Entzun edota irakurri Antton Lukuren ipuina.

        Gure herrian bizi izan den neska gazte baten istoria kondatzen du idazki honek. Jauatzeko Añarena. Sortu zen herriko bazter etxalde tipi batean, denborarekin etxalde bilakatu ziren borda txar haietarik batean. Ama hil zitzaion sortu zuelarik. Aita bost urte zituelarik mando  ostiko baten ondorioz. Osaba eta ttantta xahar batzuek hazi zuten. Etxekoak, amarenak beraz.

        Biziki neska atsegina eta ausarta zen, biziki  elekari pollita. Etxetik zuen hori. Ttantta zirtolari bizia zen eta zaharra, osaba, guti mintzo zen gizona, noiztenka sekulakoen ateratzeko, nehork gehiago uste ez zuelarik.

        Eskola utzi zuen besteek bezala, herriko eskola tipia finitu eta. Ez zuen luzatzeko ez xantzarik, ez  emeiarik ukan, etxen ez ziren gaztetzen ari. Igandetako meza zuen ateraldi bakarra, merkaturat ttantta zen joaten. […]

        Lehen auzoan, nagusia, Zarlez, gizon plaxenta zen, aski alferra, emazteak zuen etxaldea kudeatzen. Etxeko semea Añaren adina zen, mutiko umileta kopeta apal bat, nekez mintzo zena. […]

        Bigarren semea ere bazuten. Noiztenka. Etxean zelarik. Ostatu zilo bat. Kaiet. Kontrabandan ari izan zen eta dirua polliki irabazi, azkarra eta ausarta baitzen, aise ibiltzen zen mendian eta soraioa kabalekin . Hainbeste irabaz, hainbeste xahu, deus gabe gelditzen zen ardura eta gertatzen zitzaion herriaren mintzarazteko doia, hortik lekutzea Frantzia behere hartarat, lanerat, arbola botatzera, luzean segatzera edo beste. Sasi arraintzan eta ihizin jite haundikoa, baina bere egiazko ofizioa ostatua zen. Harat hurbiltzen zelarik loriatzen ziren edaleak, hain ateraldi egile ona baitzen. Mihi zikina hobeki errateko. Ostatuan funtsean ardura nahasten baitira omorea eta gaixtakeria, deus ez baita ostatu batean ustelkeria baino atseginagorik.

Istorioa entzun ondoren egin ariketa hutsuneak betez.

Marijane Minaberry

Entzun edota irakurri irrati saioa eta gero galderak erantzun

Esataria. Gaur dira 91 urte Marijane Minaberry idazlea jaio zela. Minaberry aurten zendu da. Otsailean hil zen.  Euskal literaturan arrasto izugarria utzi du, bereziki haur literaturan. Eta betirako geratuko da, besteak beste, Oskorri musika-taldeak idazleari eskainitako abestia ere. Olaia Urkiagak du horren guztiaren berri.

Oskorri. Marijane kanta zan, hik dakinan moduan, ororen aintzinean…

Olaia Urkiaga. Nafarroa Behereko Branka herrian jaio zen Marijane Minaberry, lau ahizpatatik hirugarrena. Herriko eliza ondoko etxe batean hazi zen.  Herriko eskolan hasi zituen ikasketak eta 12 urte zituela Donapauleko eskolara joan zen eta Angelun batxilergoa hasi bazuen ere, ama gaixotu ostean, ez zituen ikasketak amaitu. Gertuko lagun baten heriotzaren ostean hasi zen idazten 21 urte zituela.

Marijane Minaberry. Lagun mina banuen eta 21 urtetan meningitisarekin hil zen, egunetik biharrera. Eta gauaz hil zitzautan (zitzaidan) eta ordian (orduan) olerki ttipi bat. Eta hartarik han da gero.

Olaia Urkiaga. Idazle-ibilbidea hainbat aldizkaritan egindako kolaborazioekin hasi zuen, poemak eta ipuinak argitaratuz. 1963an “Itxulingo anderea” argitaratu zuen, bi urte beranduago iritsi zen “Xoria kantari” poesia-liburua. Bi liburu hauek egungo euskararen haur-literaturaren abiapuntutzat jo dituzte. Hasierako idatzi horietan euskal munduan zegoen gabezia batekin amaitu nahi zuen:

Marijane Minaberry. Ez baitakit musikarik, hartu ditut olerki ttipiak musika zituztenak (zutenak),” Mama les p´tits bateaux” eta holako batzuk.  Eta banuen orduan bertze, bertze gauza bat. Ez dakit xuxen pentsatzen nuen, baina nahi nuen euskaldun haurrek aditzen zutela “Mama les p´tits bateaux”  frantsesez, erran zezaten, bo, guk ere badugu euskaraz. Nahi nin (nuen) berdintasun hori izan zezaten haur euskaldunek, eta frantsesekin.        

Olaia Urkiaga. Haurrentzat idatzikoengatik da ezaguna Marijane Minaberry. Berak, ordea, ez zuen uste idatzi horiek haurrentzat egokiak zirenik.

Marijane Minaberry. Orai(n) ohartu niz (naiz) ez dudala harrendako idazten. Orai(n) artio beti uste ukan dut haurrendako eta haurrendako, baina nik idazten ditudan ipuinak aisa luzeegi dira haurrendako.

Olaia Urkiaga. Irratirako ere egin zuen lan. Eta Oskorri taldeak haren lana ekarri zuen gogora 1999an kaleratutako “Marijeane kanta zan” diskoan:  Marijane kanta zan, hik dakinan moduan, ororen aintzinean…

60 urte luzez bere liburu eta idatzien bidez arrakasta ezagutu zuen Minaberryk, baina beti izan zuen kezka bera:

Marijane Minaberry. Beti harriturik ego(i)ten naiz, norbait nahi nuela ikusi eta mintzatu, beti beldur naiz behar ez den zerbait erratea, ez baitut beti ontsa pisatzen zer erran behar dudan

Oskorri.

Marijane kanta zan,

hik dakinan moduan,

ororen aintzinean,

bai muziu, bai madam,

nik badautzut (badizut) kanta eginen

dakidan moduan

ororen aintzinean,

bai muziu, bai madam,

nik badauzut kanta eginen.

Adi, Marijane, Marijane,

beldurrik gabe kanta zan (ezan),

kanta,  kanta zan (ezan), Marijane,

lotsarik ez ukan.

Ehiztaria eta belatxingak

Entzun edota irakurri Koldo Amestoyren ipuina eta gero egin proposaturiko ariketak.

Egun osoa ibili zen gure ehiztari hau inguruetan denetan zerbait ihizi, harrapatu beharrean baina deus ez, ezer ez. Eguerdi aldean intxaurrondo baten azpian hortxe itzalpean halako atseden zerbait hartu behar zuela, jarri zen hortxe eserita eta hantxe ikusi zuen zeruan hodei bat hurbiltzen ilun-iluna. Hurbildu eta konturatu zen txoriak zirela, belatxingak, bele txikiak. Bele txipi horiek, belatxinga horiek intxaurrondoren gainean finkatu ziren, pausatu ziren guztiak. Denak kantata, saltoka ari zirela bere buruaren gainean; gure gizonak eskopeta poliki-poliki  altxatu zuen, eta ikusi behar zuela bere armarekin zer tiro botako zuen, begia ere altxatu, eta hortxe berean gizonaren begi zuri-beltz, beltz-zuri hori ikusi zuten txoriek eta berehala airatu egin ziren, airatu eta urrundu. Biharamunean leku berdinean geldituko zela erabaki zuen gure gizonak.

Eguerdi aldean hurbildu zen gure ehiztaria esku batean bere eskopeta eta bestean ontzi bat, ontzi horretan pintzel bat, bai eta bikea, bizkia barnean. Eskopeta hortxe utzi zuen zuhaitzaren enbor ondoan eta joan zen arbolari gora, eta gain-gainean hantxe pintzela hartu bike hori, bizkia hori denetan ematen, hosto guztiak, adarrak eta abartxoak eta guztia estaltzen, dena igurtziz zuen poliki-poliki denbora hartu zuen. Eta jausterakoan ere, ba tronkoari ere, enborrari, eman zion behar zen bikea, bizkia denetan, dena estali eta gero utzi ontzia eta hartu eskopeta. Bezperan bezala hantxe zeruan ikusi zuen hurbiltzen delako hodei hura, hodei iluna, txoriak, txori multzoa, hurbildu belatxingak, eta belatxinga eta txori horiek guztiak denak delako intxaurrondoaren gainean finkatu ziren. Orduan gure gizonak duda izpirik gabe hartu eskopeta altxatu kanoia eta danba. Danba horretan, tiro bota zion noski, txori bat edo beste eroriko ziren, baina ikusi zuen ere bai bere aitzinean zuen zuhaitzaren enbor hori, tronko hori poliki-poliki altxatzen. Ikusi zituen ere erroak, sustraiak agertzen, lurra erortzen, altxatu begiak eta ikusi, belatxingak, txori beltzek hegaldaka, hegalka, hegalka eramaten zutela arbola, intxaurrondoa poliki-poliki zeruan altxatzen ikusi zuen eta hantxe urrun-urrunean, gain-gainean nonbait hodei, hodeien barnean desagertzen. Horra, geroztik zeruan dabiltzan hegazti eta hegazkinen artean jakin ezazue badabilela holako belatxinga multzo batek eramanik alde batetik eta bestera gure herriko intxaurrondo bat.

Nola erran euskaraz?