Gatu ttipi galdua

Testua

-«Pixka bat gose naiz” dio gatu ttipi galduak.

-”Habil laborarisarengana” ihardesten dio xakurrak. Erraiok : «Hau ! hau ! hau !» Hezur bat emanen dik.

-Ez dut hezurrik nahi, esnea dut nahi»

-«Zer du gattuno» galdatzen du oilarrak

-«Gose naiz»

-”Habil laborarisarengana eta erraiok kukuruku. Bihia emanen dik”

-”Bihirik ez dut nahi, esnea nahi dut».

-”Gose naiz, biziki gose naiz orain”.

-Habil laborarisarengana dio untziak, sudurra pixka bat zimur ezak eta beharriak higi, hirusta emanen dik.

Hirustarik ez dut nahi, esnea nahi dut

-Zer du gattunok, galdatzen duk ahateak

-Gose naiz, hain gose

-Habil laborarisarengana erraiok «kua, kua, kua» ahate bazka emanen dik

-Ahate bazkarik ez dut nahi, esnea nahi dut

-Gose naiz, egiazki, sobera gose naiz, oihu egiten du gattuko umeak

-Habil laborarisarengana ihardesten dio ahuntzak, eta erraiok meeee, meeee, belarra emanen dik

-Ez dut belarrik nahi, esnea bai, esnetik nahi dut, esnea.

Astoa heldu da, «egiazki sobera gose haiz, gattuno?

-Habil laborarisarengana, erraiok io, io, io, oloa emanen dik

-Olorik ez dut janen, esnea nahi dut

-Hain gose haiz, galdatzen dio gattu handiak, goazen laborarisarengana, erranen diok miau, miau, miau eta esnea emanen dik

-Oh, bai, miau, esnea.

-Miau! miau!

dio boz ttipi-ttipi batez gatukumeak

Eta laborarisak esnea ematen dio.

Botzik dago gatuñoa!

Milesker errateko, xurrungaz ari da.

Harmonika (Lucien Etxezaharreta)

Entzun edota irakurri Luzien Etxezaharretaren ipuina, eta gero ikusi berarekiko elkarrizketa.

Ipuina

Oraindik gogoan dut, aspaldikoa bada ere. Egungo egunean baluke segur izen bat, nola “harmonika kromatikoa”. Zilarraren egite zuen metalezko axala zuen, gainean zernahi gauza izkiriaturik zituela, konprenitzen ez nituenekin. Orain ohartzen naiz alemaniar hizkuntzan ezarriak zirela, hitz luze konplikatuak, enetzat arrunt arrotzak, nintzen mutiko ttipiarentzat. Ez dut geroztik sekulan ikusi holakorik. Aski haundia iduritzen zautan. Ufatzen zelarik halako musika pollita ateratzen zen eta, gainera, bi aldeetarik ufatzen ahal zen. Orain ez nindaike gai erraiteko ezberdintasunik bazenez bi aldeen artean. Xoko batean edo tireta batean gordea zen, sukaldeko armarioan. Noizbehinka hartarik hartzen nuen jalitzen ahal nituen musika notekin jostatzeko. Haur denboran amatxik edo amak kantatzen zituzten aire batzu nola jalitzera entseatzen nintzen. “Iruten ari nuzu” edo “aitak eman zerautan” uste dut. Harmonika horrek halako ahoak bezala zituen bi aldeetan, xilo batzu, bakotxak bere nota zuela. Holako musika tresna guzietan bezala ez zen xilo batean bakarrik ufakoa sartzen bainan bederen hiruzpalauetan, horrek ziola “harmonia” zerbait sorrarazten. Bainan beti musika horrek bazaukan halako tristezia zerbait. Herriko pestetan, plazan, entzuten nuen akordeoiak etzuen holako sentimendurik pizten, alegrantzia baizik. Nago zeren gatik. Behar bada harmonika bakartasunari lotua baita. Arina baita, norberak noranahira eremaiten ahal du aise. Mendi edo erreka xoko batean jotzen ahal da, haizea, xorien kantuak edo errekaren arramantza lagun. Bere buruari zerbait kondatzeko edo berdin, gehienetan, zerbaitetaz orroitzeko.

Amatxik emana zaukun. Aitatxirena zen. Aitatxi, 1933an zendua zena Hamalueko gerlaren zaurietarik, hamabost urte pairaturik buru hezurrean sartu obus puska batzuen gatik. Geroztik maiz pentsatu nuen aitatxik trintxeretan harrapatu soldado aleman hil baten zaku batetarik hartu zukeela, bere granadaz bete musetan sartu eta berekin atxiki zuela. Gizon fina zen ene aitatxi, ez dut ezagutu, eta gerlatik landa, soldado kolpatu ainitzek bezala, lan publiko bat ardietsi zuen, kantonier gisa Kanbon, “herriko mutil”, orduan erraiten zen bezala. Nekez ari zen lanean, inbalier bezala ekarria baitzen. Ikusi ditut bere paperak: borrokatu behar izan zuen jainkoak daki zenbat komisionetan bere zaurien onararazteko. Ikusi dut %20eko inbaliertasuna onartu ziotela, geroxeago %50era goititu zela, eta hil zorian zelarik 80etaraino goititzea onartu ziotela. Orduan ere administrazionearekin batailatu behar zen. Ikusten dut ere, bide bazterretan, arroila garbitzen, sasi mozten, aiotza edo sega eskutan, edo herriko lan batzuetan, eta noiztenka akidurak geldiarazirik lurrean jarria. Berdin bere harmonika sakelatik aterako zuen eta “la Madelon” edo beste aire zerbait emanen bere lagunen aintzinean.

Ikusten dut ere ene ametsetan, gerlako frente eta “khana” horietan, egun luze etsigarrietan, zilo batzuetan kokatua, sentinela batzu zaindari parreko etsaien ziloetarik zerbait aterako zen igurikatzen edo airean burrunba ikaragarrian urrundik bota obus hiltzaile bat erori artean hurbilagotik “minenwerfer” horietarik batek gure “crapouillot” bati errefera emanen zion artean…Egun eta gau luzeak beha egon behar.  Kartetan ari, usu gertatzen zen bezala, etxekoeri zerbait idazten. Eta batzuetan sakelatik ateratu harmonikarekin nota batzu jalitzen. Lurpean posible zitekeen, harrabotsa tapatua zelakoan. Lubakietan, belauneraino iztilean sartua, ixilik egon beharko zen, etsaiak ez zezan jakin norbait bazela hor, bereziki atake bat erabakia zelarik, baioneta harmaren puntan finkaturik jauzi egiteko ordenaren zain zirelarik. Nolako musika jotzen ote zuen? Dudarik gabe, astia ukan zuen tresnaren ontsaxko baliatzeko. Hain urrun zen bere Irisarri eta Azkarateko herritarrez orroitzeko, heien aire goxoak emanez, “Iruten ari nuzu” edo “aitak eman zerautan”?

Noizbait aitatxiren harmonika galdu zen. Emeki emeki bere ziloxkak funditu ziren. Gainean, bi eskualdeetan ziren ixkirioak higatu ere, zilar metal finaren dirdira itzali. Soinurik ez zitekeen gehiago jalgi. Garbiketa egun batean berdin botatu daiteke. Ez nuen orduan kasu haundirik egin, gainera utziak nintuen ordukotz etxeko bazterrak. Eskoletako lan higagarrien artean ez nukeen hartaz gogoratzeko astirik. Joan dira urteak. Egun hauetan aitatxi Batitaren soldadogoko paperak ikusi berriak ditut. 1910ean, hogoi urte zituela soldado sartu zen bi urte pasarentzat Baionako 49.ean. Urte et’erdi soldado zerbitzua bururatu eta 1914eko agorrilaren bian mobilizatu zuten. Kolpatua izan zen 1918ko martxoaren 30ean, obus puska bat foltsuan eta beste bat matel hezurrean, %10eko handicap bat aitortu zioten bainan “service armé” hortan soldado egon behar izan zen 1919ko agorrilaren 18a arte. Hainbeste urte luze, gaztetasun ito bat sofrikario eta dolamenean artean, hain urrun, bainan harmonika lagun, orain arte bizi.

Eusko eguna

Eusko eguna Baionan igande hontan Ipar Euskalherriko tokiko euskal monetak bost urte bete ditu eta osasun ona du, izan ere, Frantziako tokiko lehen moneta bilakatu da denbora laburrean, hirugarrena Europa mailan. Eusko batek euro baten balioa du, bainan tokiko moneta hurbileko saltegietan baizik ezin da erabili, ez kate edo supermekatu handietan. Tokiko ekonomia bultzatzea du helburu, euskara eta ekologia ere bai. 3 mila lagunek erabiltzen dute egunero, 750.000 eusko denerantz, 700 enpresatan. Erabiltzaileen kopurua bikoiztea lehenbailehen, hauxe da euskoaren bultzatzaileen erronketako bat; horren berri emateko atzo mota guztietako ekitaldiak egin zituzten Baionan.

 

Baionak eta Franziako estatuak tirabira dute euskoa dela eta. Erabiltzaile pribatuek erabiltzen zuten orain arte enpresa eta dendetan eta herriko etxe batzuek jasotzeko aukera ematen zuten: igerilekuetan eta mediatekan esaterako. Baina Baionak pauso bat gehiago eman eta langileei orkainketak egiteko erabili nahi du edo elkarteei subenzioak egiteko. Estatuak baina auzitara eraman du gaia. Egitura publikoek erabili dezaketen ala ez mahai gainean da beraz.

Baionak iaz erabaki zuen euskoak erabili nahi zituela langileei parte bat ordaintzeko edo elkarteei dirulaguntzak emateko besteak beste. Baina prefetak auzitara eraman zuen gaia legeak horrelakorik baiementzen ez duela argudiatuz. Orain Baionako auzapezak dokumentu bat izenpetu du gobernuari hitzordu eskaera bat eginez.

– «Ekonomia ministroari hitzordu bat eskatu diot eta Iparraldeko hainbat hautetsi, senatari eta Akitania Berriko kontselaiarik ere izenpetu dute dokumentua».

– «Ez da soilik Euskal Herriko auzia, Frantzian 40 tokiko moneta daude» esan du auzapezak.

Zerbitzu publikoetan euskoak jasotzea bai baina ordainketak egitea ez dela legezkoa dio Estatuak. Alta ekonomia sozial eta solidarioaren 2014ko legeak ahalbidetzen duela dio Baionako herriko etxeak. Auzi honen ebazpenak jurizprudentzia ezar lezake lekuko monetan dituzten Frantziako toki guztietan.

 

Hemen jokoan dena ez da bakarrik Baiona, euskoa edo Euskal Herriko gauza bat, azkenean jokoan dena Frantzia guztian aplikatuko da.

– «Argitasuna behar dugu, ezin gaitezke  bi uretan ibili, hau da kobratu bai, baina ordaindu ez».

Hendaiak ere esan du Baionako bideari jarraituko diola, zirkuito laburra eta euskara sustatzen delako. Auzapezen biltzarreko presidentearen aburuz euskoa zabaldu behar da hurbileko ekonomia bultzatzeko eta beraz ordainketak ere egin ahal izatea zerbitzu publikoetan garrantzitsua da.

Espaina senatariak esan du inkoherentzia bikoitza dagoela prefetaren auzian, legeak esaten du ekonomia sozial eta solidarioa bultzatu behar dela, baina paradoxikoki erabilpena blokeatzen du, ez da ulertzen adierazi du.

Auzia pil-pilean da, egun 780.000 euro daude zirkulazioan, 3000 erabiltzaile ditu, 700 elkarte eta enpresek baliatzen dute eta 5 herriko etxek. Aste honetan seigarrena iritsi da.

Aiherrak aste hontan bozkatu du eta seigarren herria da  euskoarekin aritzen dena eta hitzarmen bat izenpetuko duena euskoarekin.

Erabilpenari dagokionez lehen tokiko moneta da Frantzian,  eta bigarrena Europan. Baionak izenpetutako hitzarmena zalantzan da, prefetak auzitegia administratibora eraman zuen eta prozedura gelditua da. Baina prefetak esan du hitzarmena ere atakatuko duela. Horregatik prefetari hitzordua eskatu diote gaizki-ulertutik irteteko.

– «Berriz erran zuen auzitegirat joanen zela hitzarmenaren kontra, prefetari hitzordu bat galdeginen diogu preseski horren inguruan mintzazeko zeren uste dugu gauzak argituz eta esplikatuz ere konpontzen ahal direla.

-» Gure ustez hitzarmen hori ez dago zuzenbidezko estatutik at».

Auziak luze joko duela aurre ikusten da.

Neurriak

Ahal banuntu, itsasoak itsasoeri, mendiak mendieri, ibarrak ibarreri, harriak harrieri, bezala.

Ahal banuntu lotu, herriak herrieri, euskaldeak euskalderi, probintziak probintzieri, gure euskadin.

Ahal banuntu nahasi, xiberutarrak bizkaitarrekin.
Ahal banuntu nahasi, lapurtarrak naffartarrekin, arabatarrak gipuzkoarrekin,
Uskaldunak kanpotik etorriekin.

Ahal banuntu, koloreak kolorekin, urak beren urekin, haizeak haizeekin, sajuak sajuekin, bezala.

Ahal banuntu lotu, herriak herrieri, euskaldeak euskalderi, probintziak probintzieri, gure euskadin.

Ez litake ez, handi mandirik.
Ez litake ez, xuri gorririk, aberats pobrerik, poliz gizonik, presondegirik, auzitegirik, gure euskadin.

Ez litake ez, handi mandirik.
Ez litake ez, xuri gorririk, aberats pobrerik, poliz gizonik, presondegirik, auzitegirik, gure euskadin.

 

Pier Paul Berzaiz

Koblakari

Zilar ezpata idüri oihanean goizanko ekia
Bardin gure artean zartzen poeten begia
Bihotzean egiten dizü ezin elkizko zauria
Irustarzün ütürria.

Koblakari Koblakari denek zure bihotzean nahi
Koblakari Koblakari zütaz gütützü egarri.

Ama deitzen den bezala korpitza hozten senditzean
Zure berotarzüneala jin nüzü bizitzean
Bizientako amodioaz zük bihotza senditzean
Sü hartzen deikü güzia.

Ori mendi bera düzü hiru erregeen aitzinean
Lotsa gabe txütik zira Frantzi eta Espainian
Zure lana hegaltatürik betikoz zelü lürretan
Euskal Herri güzian.

Bizi denboran beitzüan aterbüa etxe batetan
Hilik ere poeta bizi hanitxetan
Heriotza lotsagarriak kentzen badü izaitea
Ez dateke zure kasüa

 

Pier Paul Berzaiz

Bortian ahuzki

Bortian Ahuzki, hur unak osoki,

Neskatila eijerrak han dira ageri,

Hirur badirade, oi bena xarmantik,

Baxe-Nabar orotan ez die parerik

Neskatila eijerra, oi begi ñabarra,

Nuntik jin izan zira bortü gain huntara?

—Garaziko aldetik desir nin bezala

Ahüzkik’ üthurrila hur fresken hartzera.

—Goizetan eder dizü ekiak leinürü,

Mündia argitzen dizü üngürü-üngürü,

Ni ere zur’ ondoan hala nabilazü,

Eia maite naizünez, otoi, erradazü.

—Maitatü züntüdala, badizü aspaldi,

Ez benereizün erran oraino zihauri,

Bihotzean edüki pena handireki,

Zihauri erraitera, oi ezin atrebi.

—Beltxaran preziusa, oi pare gabea,

Mündü orok diozü zirela enea,

Mündiak jakin eta, ni jakin gabea,

Ontsa egiten düzü disimülatzea.

Disimüla ezazü ahalaz lüzazki,

Bai eta segretia etxek zihaureki,

Maite ükenen zütüt hargati nik beti,

Gero izanen gira biak algarreki.

Ahüzkiko artzainak artzain famatiak

Ardiak iler eta plazala dantzara,

Neskatila gaixuak bertütez ataka,

Eta gero gibeleti trüfa eta nausa.

Petiri Etxeberri, ai, zer oilarra hi,

Hel eta ber’hala jauzten pulardari,

Barkoxen düzie arauz muda hori,

Garazin ez diagü etxit lege hori.

Lexare gibeleta, oi, Altzürüküko,

Hanko bereko nausi hautüzkuentako,

Ahartzatzak badütie artzainen doneko,

Ardiak ez dzietzü antzü baratüko

Adio Ahüzki eta Nabolegi,

Dolü egiten deiziet Lakarsororeki,

Goraintzi erran izozie Ziprian Pinori,

Milesker derogüla haren karesari.

 

Anonimo, XVIII-XIX mendeak

Zure hatzaren ez galtzeko

“Muga anitz zeharkatu dut,

Kontrol zakar sobera pairatu

Zuregatik.

Badakit

Izenetik beretik

Eraikuntza faltsua naizela:

Urguilua eta beldurra

Daramatzat

Nigan.

Gaua dator Lagako hondartzara.

Kobre koloreko itsasoan Izaro datza itzal.

Ogoño lur muturra uhinetaraino

Itxeskatzen bezala da ispilu bila.

Memoria ezabatzen doa.

Saminak ahanzten ditut

Nire biharraren balizko ardatza

Bizi-pozez zizelkatzeko.

Ubarroi hegaldi bat miretsiz

Xuxurlatzen dut ad libitum:

Nork zaitu hark urrunetik

Bezainbeste maite?

Mapa handia tatuatu dut begiaren zurian

Zure hatzaren ez galtzeko.”

 

Itxaro Borda

Maitea zurekin

Ihes leku onena

zu zaitut maitea

Mendi, zeru, itsaso,

hiri eta etxe,

Begiak ortze tutzu,

besoak hegalpe,

Gorputz osoa berriz,

lurreko baratze.

 

Zubia bota dizut,

eskaintza et’eske

Ta hortik bazatozkit

ixilka bisitaz

Ene hutsaren bete

opari egina.

 

Herio dug’ukatzen,

oraina baztertzen

Eternitateari

gako bat ebasten

Eta zorion laburra

elez emendatzen.

 

Jean Louis Davant

Gaua gure estalgia

Gaua gure estalgia

izan ihintzak bustia

urruti zuri zuria

ilargiaren begia

 

Larru gainean desira

lau esku juntatzen dira

joan daitezen jostatzera

gozamenaren habira

 

Maitasunaren intzaurra

bildua dugu eskura

dezagun kraska axala

ahalaz bihotza zila

 

Entzuten ditut ixilik

zure hats beherapenak

maitearen lo arnasak

ez dakar egia baizik

 

Aldi guziz harritzen naiz

zoin den hutsa zoriona

horra hire gandik joana

ez hadila izan bekaitz

 

Jon Casenave