Bidean

bideko harriek ikusi dutenean

bideko harrien gainean itzal argi batean

gaueko bide gainean itzal batean

lehen bidean eta azken bidean

bidearen luzean

biziaren bideak, batetik bestera, argiaren berrian

biziak batetik bestera berrian

batek besteari: bat garenean

bat gara bidekoan

bat bidean

bide luze hautsikorrean

betikotz hautsia nahi luketen bidean

askatasunak argitu bide ezinbestekoan

harri hautsiek hautsiduragatik moldatu bidean

biziak heriotzik gabe eraikiko ez zuen bidean

bideko harrien erdian

harri gauean

harrietan

bidean

Lucien Etxezaharreta, «Begira»

Bizi naiz munduan

Bizi naiz munduan, aspaldi handian.

Beti trixtezian, penak bihotzian:

Amodiotan nintzan izar batekilan

Hura ezin ikus plazer dudanian,

Ez baitut etxian ez eta herrian.

 

Aira banindadi ainara bezala,

Ardura joan naite maitearen gana:

Nere pena-xangrinen hari erraitera

Bai eta doloren hari salatzera,

Haren ait’amekin solas egitera.

 

Izan niz Barkoxen kusiaren etxen,

Ahuñaki jaten segur ona baitzen:

Kostaletak errerik, biriak egosirik,

Ogia muflerik, arnoa gozorik;

Han etzen eskasik, maitea, zu baizik…!

 

Herrikoia

Marijane Minaberry

Entzun edota irakurri irrati saioa eta gero galderak erantzun

Esataria. Gaur dira 91 urte Marijane Minaberry idazlea jaio zela. Minaberry aurten zendu da. Otsailean hil zen.  Euskal literaturan arrasto izugarria utzi du, bereziki haur literaturan. Eta betirako geratuko da, besteak beste, Oskorri musika-taldeak idazleari eskainitako abestia ere. Olaia Urkiagak du horren guztiaren berri.

Oskorri. Marijane kanta zan, hik dakinan moduan, ororen aintzinean…

Olaia Urkiaga. Nafarroa Behereko Branka herrian jaio zen Marijane Minaberry, lau ahizpatatik hirugarrena. Herriko eliza ondoko etxe batean hazi zen.  Herriko eskolan hasi zituen ikasketak eta 12 urte zituela Donapauleko eskolara joan zen eta Angelun batxilergoa hasi bazuen ere, ama gaixotu ostean, ez zituen ikasketak amaitu. Gertuko lagun baten heriotzaren ostean hasi zen idazten 21 urte zituela.

Marijane Minaberry. Lagun mina banuen eta 21 urtetan meningitisarekin hil zen, egunetik biharrera. Eta gauaz hil zitzautan (zitzaidan) eta ordian (orduan) olerki ttipi bat. Eta hartarik han da gero.

Olaia Urkiaga. Idazle-ibilbidea hainbat aldizkaritan egindako kolaborazioekin hasi zuen, poemak eta ipuinak argitaratuz. 1963an “Itxulingo anderea” argitaratu zuen, bi urte beranduago iritsi zen “Xoria kantari” poesia-liburua. Bi liburu hauek egungo euskararen haur-literaturaren abiapuntutzat jo dituzte. Hasierako idatzi horietan euskal munduan zegoen gabezia batekin amaitu nahi zuen:

Marijane Minaberry. Ez baitakit musikarik, hartu ditut olerki ttipiak musika zituztenak (zutenak),” Mama les p´tits bateaux” eta holako batzuk.  Eta banuen orduan bertze, bertze gauza bat. Ez dakit xuxen pentsatzen nuen, baina nahi nuen euskaldun haurrek aditzen zutela “Mama les p´tits bateaux”  frantsesez, erran zezaten, bo, guk ere badugu euskaraz. Nahi nin (nuen) berdintasun hori izan zezaten haur euskaldunek, eta frantsesekin.        

Olaia Urkiaga. Haurrentzat idatzikoengatik da ezaguna Marijane Minaberry. Berak, ordea, ez zuen uste idatzi horiek haurrentzat egokiak zirenik.

Marijane Minaberry. Orai(n) ohartu niz (naiz) ez dudala harrendako idazten. Orai(n) artio beti uste ukan dut haurrendako eta haurrendako, baina nik idazten ditudan ipuinak aisa luzeegi dira haurrendako.

Olaia Urkiaga. Irratirako ere egin zuen lan. Eta Oskorri taldeak haren lana ekarri zuen gogora 1999an kaleratutako “Marijeane kanta zan” diskoan:  Marijane kanta zan, hik dakinan moduan, ororen aintzinean…

60 urte luzez bere liburu eta idatzien bidez arrakasta ezagutu zuen Minaberryk, baina beti izan zuen kezka bera:

Marijane Minaberry. Beti harriturik ego(i)ten naiz, norbait nahi nuela ikusi eta mintzatu, beti beldur naiz behar ez den zerbait erratea, ez baitut beti ontsa pisatzen zer erran behar dudan

Oskorri.

Marijane kanta zan,

hik dakinan moduan,

ororen aintzinean,

bai muziu, bai madam,

nik badautzut (badizut) kanta eginen

dakidan moduan

ororen aintzinean,

bai muziu, bai madam,

nik badauzut kanta eginen.

Adi, Marijane, Marijane,

beldurrik gabe kanta zan (ezan),

kanta,  kanta zan (ezan), Marijane,

lotsarik ez ukan.

37 galdera

Entzun edota irakurri Bernardo Atxagaren poema eta gero ariketak egin

Esaidan, zoriontsuak al zarete
mugaz bestaldeko biztanleak?
kausitzen al duzue maitasunik
sikira zuen maitatuen arteko
ehundiko hogeitabost edo
hogeiaren baitan, ala hemen bezala
mutu al diraute telefonoak,
bihotz mortuak bailiren gauez gau
bihotz mortuak bailiren etxeko
laberintoaren azkeneko salan?
Zuen erresumako lurraldeen artean
ba al dago Greenland edota
Groenlandia deitutako parajerik?
Ospelak al dira hango haranak?
Ba al daude Shell konpainiako
gasolinategiak, eta ez al dira biltzen
tximeletak kolore horiko karrankaletan?
Neguan ere ez? Ez al du esistitu han
Cenizas bezala firmatzen zuen espia batek?
Esaidan, zoriontsuak al zarete
mugaz bestaldeko biztanleak?
Ez al duzue karramarroekin
ametsik egiten? Eta ume itsuekin?
Tom Simpson ziklistarekin akordatzen
al zarete inoiz? -nola
asfisiatu zen Aubisque mendian gora,
nola bere elastikoak axedrez taula apurtu bat
zirudien karreteraren harri txintxarretan?
Mugaz bestaldean, hostoek ematen
al diete babesa fruituei?
Ba al dago marrubirik? Arrain abisalek
ba al dute aurresentipenik
eguzkiaz, ba al dakite argia
eta iluna hitzak bereizten?
Trena hartu eta egunaren
trasparentzian izkutatu zen jendeak,
azken unerarte gorde al zuen
geldi zitekeeneko ilusioa?
ala esan zaidan, haize boladetan
datzala txorien halabeharra,
ba direla portua sekula arkitzen
ez duten untziak itxasoan.
Zuek patua aipatzen duzuenean zertaz
ari zarete, zehazki?
Lan seguru baten abantailaz?
Edo laranjarekin jaten denaz, sinpleki?
Otoi egiterakoan, gogoan izaten
al dituzue desertuko karabanak?
Asko al dira, asko al zarete
mugaz bestaldeko erresuma hartan?
Egunero kaletik ikusten dudan jende hau,
han bizi al da?

Bilatu hitz bakoitzaren sinonimoa

Olerkia entzun ondoren, zeuk irakurri eta grabatu zure bertsioa.

Bisita

Mikel Urdangarinen Bar Puerto diskoko poema bat, Kirmen Uriberen «Bisita», entzuten duzun bitartean, aukeratu erantzun zuzena.

BISITA (Kirmen Uribe , 2001)

Heroina larrua jotzea bezain gozoa zela

esaten zuen garai batean.

 

Medikuek esaten dute okerrera ez duela egin,

eguna joan eguna etorri, eta lasai hartzeko.

Hilabetea da berriro esnatu ez dela

azken ebakuntzaz geroztik.

 

Hala ere egunero egiten diogu bisita

Arreta Intentsiboko Unitateko seigarren kutxara.

Aurreko oheko gaixoa negar batean aurkitu dugu gaur,

inor ez zaiola bisitara agertu diotso erizainari.

 

Hilabetea arrebaren hitzik entzun ez dugula.

Ez dut lehen bezala bizitza osoa aurretik ikusten,

esaten zigun,

ez dut promesarik nahi, ez dut damurik nahi,

maitasun keinu bat besterik ez.

 

Amak eta biok soilik hitz egiten diogu.

Anaiak lehen ez zion gauza handirik esaten,

orain ez da agertu ere egiten.

Aita atean geratzen da, isilik.

 

Ez dut gauez lorik egiten, esaten zigun arrebak,

beldur diot loak hartzeari, beldur amesgaiztoei.

Orratzek min egiten didate eta hotz naiz,

hotza zabaltzen dit sueroak zainetan zehar.

 

Gorputz ustel honi ihes egingo banio.

Bitartean heldu eskutik, eskatzen zigun,

ez dut promesarik nahi, ez dut damurik nahi,

maitasun keinu bat besterik ez.

Ehiztaria eta belatxingak

Entzun edota irakurri Koldo Amestoyren ipuina eta gero egin proposaturiko ariketak.

Egun osoa ibili zen gure ehiztari hau inguruetan denetan zerbait ihizi, harrapatu beharrean baina deus ez, ezer ez. Eguerdi aldean intxaurrondo baten azpian hortxe itzalpean halako atseden zerbait hartu behar zuela, jarri zen hortxe eserita eta hantxe ikusi zuen zeruan hodei bat hurbiltzen ilun-iluna. Hurbildu eta konturatu zen txoriak zirela, belatxingak, bele txikiak. Bele txipi horiek, belatxinga horiek intxaurrondoren gainean finkatu ziren, pausatu ziren guztiak. Denak kantata, saltoka ari zirela bere buruaren gainean; gure gizonak eskopeta poliki-poliki  altxatu zuen, eta ikusi behar zuela bere armarekin zer tiro botako zuen, begia ere altxatu, eta hortxe berean gizonaren begi zuri-beltz, beltz-zuri hori ikusi zuten txoriek eta berehala airatu egin ziren, airatu eta urrundu. Biharamunean leku berdinean geldituko zela erabaki zuen gure gizonak.

Eguerdi aldean hurbildu zen gure ehiztaria esku batean bere eskopeta eta bestean ontzi bat, ontzi horretan pintzel bat, bai eta bikea, bizkia barnean. Eskopeta hortxe utzi zuen zuhaitzaren enbor ondoan eta joan zen arbolari gora, eta gain-gainean hantxe pintzela hartu bike hori, bizkia hori denetan ematen, hosto guztiak, adarrak eta abartxoak eta guztia estaltzen, dena igurtziz zuen poliki-poliki denbora hartu zuen. Eta jausterakoan ere, ba tronkoari ere, enborrari, eman zion behar zen bikea, bizkia denetan, dena estali eta gero utzi ontzia eta hartu eskopeta. Bezperan bezala hantxe zeruan ikusi zuen hurbiltzen delako hodei hura, hodei iluna, txoriak, txori multzoa, hurbildu belatxingak, eta belatxinga eta txori horiek guztiak denak delako intxaurrondoaren gainean finkatu ziren. Orduan gure gizonak duda izpirik gabe hartu eskopeta altxatu kanoia eta danba. Danba horretan, tiro bota zion noski, txori bat edo beste eroriko ziren, baina ikusi zuen ere bai bere aitzinean zuen zuhaitzaren enbor hori, tronko hori poliki-poliki altxatzen. Ikusi zituen ere erroak, sustraiak agertzen, lurra erortzen, altxatu begiak eta ikusi, belatxingak, txori beltzek hegaldaka, hegalka, hegalka eramaten zutela arbola, intxaurrondoa poliki-poliki zeruan altxatzen ikusi zuen eta hantxe urrun-urrunean, gain-gainean nonbait hodei, hodeien barnean desagertzen. Horra, geroztik zeruan dabiltzan hegazti eta hegazkinen artean jakin ezazue badabilela holako belatxinga multzo batek eramanik alde batetik eta bestera gure herriko intxaurrondo bat.

Nola erran euskaraz?

Nekazaria eta idiak

Entzun edota irakurri Koldo Amestoyren ipuina eta gero egin proposaturiko ariketak.

Nekazari handi honek goiz batez bere behitegian ez zituen aurkitu bere etxeko idi ederrenak.

  • Non ziren ba?

Etxe inguruak dena ikertu, miatu, ikusi. Auzoko batek erran zion, ba, bezperan ikusi zituela bi gizon hortik ibiltzen. Lapurrak ote ziren hauek? Orduan gure laborariak igorri zuen bere mutila, morroia, ba, bi idiak hortxe nonbait harrapatzen ahal bazituen eta beharbada lapurrak ere bai.

Mutil hau ibili zen denetan, herrian, auzoetan, denetan eskatzen, ikusten, ikertzen. Inork ez zuen idirik ikusi, ez, eta lapurrik ere ez. Mutila etxerako bidean, hortxe, dudatan gelditu zen, baserrira itzuli ala ez, eta azkenean erabaki zuen bere sortetxera itzultzea, gaua han pasako zuela. Biharamunean gure laborariak ez zituen ikusi bere idiak etxean, ez, eta lapurrak ere ez, eta mutila ere ez, morroia ez baitzen etxera itzuli. Orduan etxeko neskatoa, neskamea igorri zuen.

  • Joan bila, bi idien bila”. Idiak eta lapurrak ahal bazuen eta mutila ere ekar zezala etxera.

Neskatoak baserri utzi orduko etxeko txakur txikiak segitu zuen, eta horrela biak ibili ziren eskuin eta ezker herrian eta inguruetan ikusten, ikertzen, eskertzen.

  • “Ez, ez, ez, lapurrik ez, eta idirik ez, eta morroirik ere ez”. Ez zutela inor, deus, ez zutela ikusi. Neska gaztea lotsatua ez zen itzuli hau ere ez baserritarraren etxera.

Biharamun goizean gure gizonak ez zuen aurkitu etxean ez idiak, ez lapurrak, ez morroia, ez neskatoa, ez eta bere etxeko txakur txiki ere ez. Orduan, bera abiatu zen. Eskuin eta ezker, herrian, inguruan, auzoetan, denetan, eskatzen, ikusten, eskatzerik, ez inor ez zuela ikusi ez idirik, ez lapurrik, ez mutil, ez neska, inor, deus, deus, ezer. Haserre itzultzen zen gure gizona bidez-bide, eta halako batean hantxe, bide erdian gelditu zen zeruari begira eta zeruari hasi zen oihuka:

– “Nik nire lana egin dut, ibili naiz ikertzen, ibili naiz denetan miatzen, eta betitik entzun dut esaten, ba goizak berea egiten badu, ba zeruak lagundu egiten duela. Nik egin dut egin behar nuena, eta zuk ez nauzu lagundu. Orduan zeruari hasi zaio oihuka, garrasika, birauka, sakreka, maldizioka. Eta zerua haserretu orduan eta kexu-kexuan zeruak hartu ditu zazpiak, zazpiak, zazpi izar bilakatu zituen. Zazpi izarrak begiratzen badituzu, hantxe ikusiko dituzu bi, bata bestearen ondoan, bi idiak, ondoan beste bi, bi lapurrak, bostgarren izar bat ere ikusiko duzu, hau da, mutila, morroia; seigarren izarra neskatoa, eta honen inguruan izar txikitxo bat bueltaka, biraka, hau, etxeko txakurra; eta zazpigarren izarra, jauna bera, nekazari handia. Hortxe daude geroztik kondenatuak elkarrekin bizitzera betirako, zeru zaharreko zazpi mila izar zur eta zintzoekin batera zazpi izarrak.

Hutsuneak bete

Hutsuneak betetzeko erabili dituzun hitzen sinonimoak bilatu

Gramatika

Jokatu eta jolastu

Entzun edota irakurri hurrengo irrati saioa eta gero galderak erantzun
  • Transkripzioa

    KAZETARIA. Azken egunotan kirol-lorpenen arrastoan ibili garen horretan, eta maiz entzuten dugun gauza bati buruz galdetu nahi dizugu. Kirol batzuen ahotan entzun dugu jolastu hitza jokaturen ordez. Ibon, azalduiguzu ‘jolastu’ eta ‘jokatu’ zertan bereizten diren.
    IBON SARASOLA. Jolastu eta jolastu eta ‘jokatu’ bi hitz erabat diferenteak dira, ez dute zerikusirik batak bestearekin. Jolastu lotuta dago beti denbora-pasaren kontzeptuarekin. Jolasean ibiltzen zara denbora-pasa, batez ere. Jokatu askoz ere gauza serioagoa da. Jokatu, edo diru bat jokatzen duzu edo final bat edo partidu bat, edo partida bat…
    KAZETARIA. Lehia bat dago, zerbait dago jokoan.
    IBON SARASOLA. Konpetizioa, norgehiagoka dago tartean, ez dute zer ikusirik. Zein da problema? Ba, betikoa esango nuke: biek erdal itzulpen berbera dutela, jugar. Orduan, jende askorentzat –jende normal, urbanoarentzat–, inkontzienteki, bi hitzek erdal itzulpen bera badute, sinonimoak dira, sinonimoak dira. Beraz, jolastu eta jokatu sinonimoak dira, biak jugar direnez gero. Eta horiek berak, inkontzienteki hori egiten dutenak, inkontzienteki ere jotzen dute garbizaleenera edo. Klaro, jokatu=jugar, hori erdara da eta jolastu, berriz, … Jolastu, berez, bestea bezain erdarazkoa dena, solas-etik baitator. Hori, berriz, euskarazkoa da, tabula rasa… Eta, klaro, hori hizkuntzari ez zaio komeni, ze, klaro, hor aberastasun bat nabaria galtzen dugu.
    KAZETARIA. Nola, ba!, nola komeniko zaio ba! Jende askori mina egiten dio belarrian hori entzuten duenean.
    IBON SARASOLA. Noski, noski.
    KAZETARIA. Ze, seguru aski, euskal tradizioa ondo asentatutako herrietatik datozen kirolariei ez zaie horrelakorik entzuten.
    IBON SARASOLA. Ez. Ezta esatariei ere: ez telebistako, ez irratiko esatariei ere ez. Gertatzen dena da hori: parte zaharra esan beharrean alde zaharra esaten dutenak, kozinatu esan beharrean “sukaldatu”. Ze, klaro, garbiagoak dira, hori da problema, ezta? Eta beti horretan gaude: “Jokatu, puf”
    KAZETARIA. Partidu bat, hortaz,jokatu egiten da.
    IBON SARASOLA. Eta ezin da jolastu. Bueno, entrenamendu batean igual bai, baina bestela ez. Eta dirua…. Nik entzun det ‘loteria jolastu’, nire familia inguruan eta orduan ja gelditu nintzen…
    KAZETARIA. Ai, Ibon, hor, orduan, lan asko zerorrek etxetik hasita daukazu egiteko.
    IBON SARASOLA. “Aurten loterian jolastu dugu”… Ez dute zer ikusirik eta horri bai eutsi beharko geniokeela. Beste kontu bat da lortzen dugun ala ez, ze gauza horiek bere autonomia hartzen dute eta ez dago kontrolatzerik, e?
    KAZETARIA. ‘Jolastuko gara’ edo ‘jolastuko dugu’, aditzaren inguruan ere…
    IBON SARASOLA. Biak daude. Niretzat jolastu hitz berria da eta testuetan ere bai, XX. mendekoa da. Nik beti jolasean ibili esan izan dut eta beti esango dut, ze, klaro, jolastu ikastolako kontua iruditzen zait, nolabait esan, ez dakit… Ni beti jolasean ibili naiz, eta hori, jolasean ibiliren alde egitea ere ez legoke gaizki.
    KAZETARIA. Ez legoke gaizki, ez. Ez jolastuko dugu, jolastuko gara, horiek alde batera utzi eta jolasean egin.
    IBON SARASOLA. Jolasean ibili gara edo jolasean egin dugu. Nik ibili, e, txikitatik.

Idatziz

Ahoz

Neurri bereziak jendeak gehiago irakur dezan

Entzun edota irakurri irrati saioa eta gero galderak erantzun

  • Transkripzioa

    ESATARIA.- Nazioartean herrialde arabiarretan alfabetatu gabeko jende asko dago eta oso gutxi irakurtzen dute irakurtzen dakitenek. Emirerri arabiarretan egoerari aurre egitea erabaki dute eta neurri bitxiak hartu dituzte, besteak beste, lanlekuetan irakurketa indartzea. Juanjo Sanmigelek kontatuko digu.

    1. SANMIGEL.-  Arabiako Emirerri Batuetan neurri bereziak hartu dituzte jendeak gehiago irakur dezan. Agintariek aitortu dute bai pertsona helduek eta zer esanik ez gazteek oso gutxi irakurtzen dutela, nahiago dutela telefonoa, jokoak eta bideoak. Egoera horri aurre egiteko, aurten inbertsio handiak egin dituzte. Estatua osatzen duten zazpi emirerrietako batean, Dubain, 265 milioi euro erabili dituzte liburutegi publikoa egiteko. Milioi t’erdi liburu izango ditu, bi milioi liburu elektroniko eta milioi bat audio-liburu. Ondorioz, herrialde arabiarretako irakurketa-gune handiena izango da datorren urtean liburutegia irekitzen dutenean. Horrezaz aparte beste erabaki batzuk ere hartu dituzte:  haurrei jaioberritan arabieraz eta ingelesez liburuak oparitzea. Helduei, aldiz, liburuak arabieraz eta ingelesez atzerritarrei. Baina neurri harrigarriena lantokietan irakurketa indartzeko plana da. Enpresei eta enpresariei ahalegin berezia eskatu zaie langileek lanorduetan ahalik eta gehien irakur dezaten. Ez nobelak, euren lanarekiko zerikusia duten liburuak eta idatziak baizik. Herrialde arabiarretan, 2000. urtera arte ahalegin handia egin zuten alfabetatu gabeen kopurua murrizteko baina azken hamarkadan atzerapauso nabarmenak eman dituzte gerra eta gatazken ondorioz. Herrialde batzuk eta besteen artean alde handia badago ere, emirerri hauetan gehiengoa alfabetatua da. Arabiarren erdia alfabetatu gabe edo gaizki alfabetatua dagoela esan genezake.